Een bioscoop, een boekenkist en een bordeel

Het was voor de soldaten die in Hoek van Holland en omgeving gelegerd waren niet alleen maar wachtlopen, exerceren en zich voorbereiden op de geallieerde invasie. Er werd ook voor vermaak gezorgd, de zgn. Betreuung, om het moraal hoog te houden en om verveling tegen te gaan.

In de Deutsche Zeitung in den Niederlanden van 24 september 1941 viel te lezen dat er op 25 september een toneelvoorstelling plaats zou vinden in de Hoek. Het stuk dat opgevoerd werd heette “Junger Wein in alten Schläuchen”. Dit werd georganiseerd door een onderafdeling van ‘Kraft durch Freude*’, nl het ‘Verbindungsambt Wehrmacht/Reicharbeitsdienst’, speciaal voor het leger en de arbeidsdienst dus. Wellicht is deze voorstelling te zien geweest in het gebouw naast Hotel America (toen nog met een K, het huidige Gentile.  Het gaat om het gebouwtje waar de, inmiddels gesloten, disco zat). Dit ‘Wehrmachtsheim’ is door de bezetter gebouwd en deed dienst als feestzaal/bioscoop. Tevens waren er Wehrmachtsheimen aan de Nieuwlandsedijk, nu het August Reitsmahuis, en aan de Haakweg, nu de Aalbrechtshof.
Maar het kan ook in feestzaal de Harmonie in de Harmoniestraat plaatsgevonden hebben. De Harmonie werd veel bezocht door de bezetter omdat dit één van de weinige horecagelegenheden was die open mocht blijven. Vanaf 9 januari 1943 is het zelfs de enige horecagelegenheid die open mag blijven, totdat het in juni van dat jaar op last van de Ortskommandant werd gesloten. In mei 1944 wordt het weer geopend, echter mag alleen personeel van de Wehrmacht er gebruik van maken.
Joop van der Graaf, de kleinzoon van de uitbaters van de Harmonie, vertelt hierover:

‘Deze horeca-gelegenheid bestond uit een Café met daar boven een grote zaal welke geschikt was voor meerdere doeleinden , o.a. als bioscoop, voor toneeluitvoeringen e.d. Hun enige dochter Annie (mijn moeder) heeft mij veelvuldig verteld over deze bewogen tijd in Hoek van Holland. Zij heeft tot haar trouwen altijd hard meegewerkt in het bedrijf en heeft hierdoor erg veel meegemaakt.
De sluiting van deze gelegenheid in juni 1943 die wordt genoemd, moet er een zijn geweest van korte duur**, omdat mijn grootouders vrijwel de gehele oorlog in de Hoek zijn gebleven om de “Harmonie” open te houden. Pas tegen het einde van de oorlog moesten ook zij evacueren en hebben toen in ‘s-Gravenzande ingewoond aan de Naaldwijkseweg, echter de ‘Harmonie’ moest openblijven en er werd met de fiets heen en weer gependeld.
Mijn moeder vertelde o.a. ook over de Mongolen [zie verderop in dit artikel, MV], die onder zware bewaking ook wel eens naar naar de “Harmonie” kwamen om een film te zien.

In het regimentshoofdkwartier van de Noordelijke sector van Hoek van Holland dat in het Staelduinse Bos was gelegen, en waar zich later de Festungscommandant*** vestigde, was een bioscoop/theaterzaal aanwezig. Deze is in de jaren ’90 gesloopt.

[serie Landmijnen ruimen bij Hoek van Holland]

De bioscoop in het Staelduinse bos, augustus 1945. Op de foto zijn Engelse of Canadese en Duitse officieren te zien. Foto Piet van der Ham, Anefo. Serie landmijnen ruimen bij Hoek van Holland, Nationaal Archief 2.24.01.03 900-6477 Licentie CC-BY-SA

[serie Landmijnen ruimen bij Hoek van Holland]

Kapitein Misseldine bij een tekening in de bar van de bioscoop. Fotograaf onbekend, Anefo. Serie Landmijnen ruimen bij Hoek van Holland. Nationaal Archief 2.24.01.03 900-6427. Licentie CC-BY-SA

De bioscoopzaal in de jaren '90

De bioscoopzaal in de jaren ’90 (c) Geo van Geffen

Ook was er voor de soldaten vaak een rijdende bibliotheek waar ze boeken, kranten en tijdschriften konden lenen. Er bestaat nog een boekenkist van de Marine Artillerie Abteilung 205 (M.A.A. 205).  Deze eenheid van de kustartillerie had haar hoofdkwartier in het Vinetaduin, met nog een bataljon op eiland de Beer.

De kist komt van de Soldatenbücherei Kiel. De havenstad Kiel was de standplaats van de Kriegsmarine.

De boekenkist van M.A.A. 205

De boekenkist van M.A.A. 205

Enkele boeken uit de kist van M.A.A. 205

Enkele boeken uit de kist van M.A.A. 205

Het waren, zoals op bovenstaande stempels te zien is, niet alleen maar officieren die verantwoordelijk waren voor vermaak. De Duitse kunstenaar Gustav Ruhnau was in Hoek van Holland gelegerd bij de Marine artillerie en verantwoordelijk voor diverse vormen van ‘Betreuung’: o.a. schilderen, films uitzoeken en verhalen schrijven.

De Hoekse fotograaf Peter de Krom is in het bezit  van 2 schilderijtjes die Hoekenees George de Bruijn uit bunkers in de omgeving heeft gehaald direct na de oorlog (voor de oorlog van George zie: https://hvhwo2.wordpress.com/2014/07/20/het-verhaal-van-george-de-bruijn/)

Foto: Peter de Krom

Foto: Peter de Krom

Foto: Peter de Krom

Het oude Franse plaatsje Honfleur. Foto: Peter de Krom

Foto: Peter de Krom

Op de achterkant van de schilderijtjes. Foto: Peter de Krom

 

Er werd ook gesport. Zo valt in de Deutsche Zeitung in der Niederlanden van 6 juli 1941 te lezen dat het voetbalteam van een Heereseinheit uit Hoek van Holland met 10-1 verloor van een SS eenheid uit Den Haag.

En, tenslotte, wilden de soldaten zich natuurlijk ook met het vrouwelijk schoon vermaken. Vanaf 1943 was er zelfs een bordeel in de Hoek, de zogenaamde ‘Puff’. Deze was gevestigd in de Schoolstraat, in 2 huizen die via de bovenverdieping met elkaar verbonden waren.

Voordat dit er kwam, had de politie al heel wat te stellen met meisjes die zich in spergebied bevonden, valt er in een politierapport van 9 januari 1941 te lezen. Deze meisjes, die door soldaten in café’s in Den Haag en Rotterdam werden opgepikt en de nacht in de Hoek verbleven,  werden daarom door de politie opgespoord en aangehouden. De meisjes gingen op kosten van hun ouders weer naar huis.
Dick Ruis schreef al eens over dit probleem, en de Puff:

‘De politie te Hoek van Holland kreeg regelmatig vrouwen over van de Feldgendarmerie. Deze vrouwen werden ervan verdacht geslachtsziektes te hebben. Zij werden ingesloten in afwachting van hun transport en voorgeleiding bij de Hafenartz te Rotterdam. Ook moest de politie regelmatig op last van de Feldgendarmerie vrouwen verwijderen uit de Festung*** . Deze vrouwen werden meestal naar post 2 of 3, Monsterseweg of Oranjesluis, gebracht.
Vandaar mochten ze zelfstandig verder.

Omdat zoveel Duitse soldaten een geslachtziekte opliepen na hun bezoek aan vrouwen, begon dit een probleem te worden voor de Duitse legerleiding. Duitse soldaten maakten Nederlandse meisjes ziek welke op hun beurt de ziekte weer doorgaven aan volgende soldaten. Om hieraan een eind te maken organiseerden de Feldgendarmerie en de Sicherheitspolizei in cafe’s waar verdachte vrouwen waren razzia’s. De opgepakte vrouwen werden onderzocht, wie ziek was werd opgenomen en geregistreerd. Was een vrouw voor de derde maal ziek dan werd zij naar een concentratiekamp gestuurd. De legerleiding beschouwde hen als saboteurs.

In 1943 kreeg de SD opdracht van de legerleiding om bordelen te gaan inrichten voor Wehrmacht-soldaten. Aanleiding tot het inrichten van deze bordelen was de verkrachting van een vrouw te Schagen (NH) door een aantal Duitse militairen. De daders van dit feit werden gearresteerd en na onderzoek terplaatse doodgeschoten (een andere reden voor het opzetten van de bordelen was dat er in de spergebieden bijna geen burgerbevolking meer was en het de daar gelegerde soldaten verboden was het gebied te verlaten, MV)
Om deze misdrijven te voorkomen en omdat het belangrijk was, in verband met de gezondheid van de Duitse soldaten, de prostitutie onder controle te krijgen richtte de SD langs de Nederlandse kust 12 bordelen in. Eén van deze bordelen kwam aan de Schoolstraat te Hoek van Holland.
De prostituees welke in deze bordelen werkzaam waren kwamen voornamelijk uit België, Frankrijk en Duitsland. Zij kregen van de Wehrmacht een contract van vier maanden. Na afloop van het contract gingen bijna alle vrouwen weer naar huis.
Nederlandse prostituees hadden niet veel zin om voor de Duitsers te werken. Omdat er na verloop van tijd toch een tekort ontstond aan vrouwen probeerde de SD gewone Nederlandse vrouwen en meisjes met geld en een vier maanden contract te ronselen voor dit werk.
De Wehrmachtsbordelen kwamen onder strenge medische controle om zo te voorkomen dat de bezoekende soldaten geslachtsziekten zouden oplopen. De prostituees welke in deze bordelen werkten kregen een controlekaart en werden regelmatig op geslachtsziekten onderzocht. ‘ ¹

De soldaten kregen een bordeelpas, waarop ze hun gegevens moesten invullen. Ze moesten ook hun identiteitsplaatje inleveren. Voorop stond dikgedrukt de waarschuwing: ‘Verkehr nur mit Gummischutz!’ (geslachtsverkeer alleen met condoom!). Daaronder staat dat men na het samenzijn onmiddelijk aan ‘Sanierung’ moest doen.

Ook moest ingevuld werden welk bordeel men bezocht had en de naam van de dame, en zelfs de datum en het tijdstip. De achterkant van de pas was tevens Sanierungskarte. De pas moest 3 maanden lang bewaard worden.

Het NIOD heeft een  ‘Anweisung für Besucher von Wehrmachtbordellen’ gedigitaliseerd. Hierop staat met dikke letters dat de gezondheid van een soldaat zijn grootste goed is. Verder staat er o.a. dat zekerheid tegen besmetting niet gegarandeerd is, en dat men eerst langs de Sanitätsstube moet. Tevens dat het niet gebruiken van bescherming ten strengste verboden is en dat ook de bordeelmeisjes dit weten. Daarna volgt een uitleg wat men met het condoom moet doen en wat men er niet mee moet doen…daarna zichzelf goed wassen en weer langs de Sanitätsstube, waarna ze hun identiteitsplaatje terugkregen.

Regelmatig stond er een rij wachtenden voor de Puff. Voor Hoekse jongens, waarvan sommigen niet verteld werd wat er gaande was, was dit natuurlijk allemaal erg spannend.

Er waren ook slimmerikken onder hen, die hier een slaatje uit wisten te slaan. Dirk van den Burg schrijft in zijn niet gepubliceerde manuscript ‘Hoek van Holland gedurende de Tweede Wereldoorlog’:

‘Op het eiland Rozenburg waren veel Wit-Russen, Mongolen en Oekraïners gelegen […] op een zaterdagmiddag, in een eindeloze rij, terwijl het hemelwater met bakken neerplensde, stonden die lieden op hun beurt te wachten om toegelaten te worden in de Puff […] De kleinzonen van een stalhouder aan de Prins Hendrikstraat hadden op de hooizolder een kijker opgesteld, tegen een geringe vergoeding mochten hun vriendjes door het optisch instrument naar de Puff kijken.’²

Met dank aan Joop van der Graaf, Dick Ruis en Geo van Geffen.


¹ Dick Ruis, ‘De Puff’, privédocument. Gebruikte bronnen:

  • Nederland en de Tweede Wereldoorlog, band 1, deel 9. Uitgeverij Waanders ism Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie.
  • (²) Manuscript Hoek van Holland gedurende de Tweede Wereldoorlog 1940 – 1945. D. van den Burg. Niet uitgegeven. Hoofdstuk “Op pad door de Hoek”.

* Kraft durch Freude: een Nationaal Socialistische organisatie die voor vrijetijdsvermaak van de hardwerkende Duitsers zorgde, o.a. in de vorm van vakanties, en later dus ook voor de troepen van de Wehrmacht en Arbeidsdienst: https://nl.wikipedia.org/wiki/Kraft_durch_Freude

**Volgens Joop van der Graaf zal de Harmonie alleen voor de bevolking gesloten zijn geweest en niet voor de Wehrmacht, daar zijn moeder nooit over een sluiting gerept heeft.

***Hoek van Holland was vanaf januari 1944 een ‘Festung’. Dit was het zwaarst verdedigde deel van de Atlantikwall, met zware bunkers en geschut. Volgens de order van Hitler moest een Festung verdedigd worden tot de laatste kogel en de laatste man. De gehele Atlantikwall kende 11 Festungen, Nederland had er 2: IJmuiden en Hoek van Holland (Vlissingen wordt ook vaak een Festung genoemd maar zat hier een graad onder, nl. een Verteidigungsbereich).

Advertenties

2 thoughts on “Een bioscoop, een boekenkist en een bordeel

  1. Leuk stuk over de ‘menselijke’ kant betreft het leven van de Duitse bezetter gedurende de jaren ’40-’45 in Hoek van Holland.
    Graag zou ik een opmerking willen plaatsen betreft het verenigingsgebouw “Harmonie” in de Harmoniestraat, welke genoemd wordt in dit stuk.
    De “Harmonie” werd vanaf begin jaren ’30 tot begin jaren ’60 uitgebaat door mijn Opa en Oma van Velzen. Deze horeca-gelegenheid bestond uit een Café met daar boven een grote zaal welke geschikt was voor meerdere doeleinden geschikt, o.a. als bioscoop, toneeluitvoeringen e.d. Hun enige dochter Annie (mijn moeder) heeft mij veelvuldig verteld over deze bewogen tijd in HvH. Zij heeft tot haar trouwen altijd hard meegewerkt in het bedrijf en heeft hierdoor erg veel meegemaakt.
    De sluiting van deze gelegenheid in juni 1943 die wordt genoemd, moet er een zijn geweest van korte duur, omdat mijn grootouders vrijwel de gehele oorlog in de Hoek zijn gebleven om de “Harmonie” open te houden. Pas tegen het einde van de oorlog moesten ook zij evacueren en hebben toen in ‘s-Gravenzande ingewoond aan de Naaldwijkseweg, echter de ‘Harmonie” moest openblijven en er werd met de fiets heen en weer gependeld.
    Mijn moeder vertelde o.a. ook over de Mongolen, die onder zware bewaking ook wel eens naar naar de “Harmonie” kwamen om een film te zien.
    Niet alleen over de bezetting wist zij veel te vertellen, maar ook over de mobilisatie in ’39-’40, de oorlogsdagen in mei en het Engelse kamp na de oorlog.

    Met vr.gr.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s